GAZİANTEP HANLARI
Hanlar ve özellikleri: Osmanlı dönemi ve öncesinde şehir merkezlerine inşa edilen hanlar, bugünün modern dünyasındaki lojistik merkezleri, ticaret borsaları, bankaları ve otellerinin tek bir çatı altında toplanmış hali gibidir.
* Gaziantep, İpek Yolu üzerinde bir kavşak noktası olduğu için bu “han kültürü”nün en görkemli örneklerine ev sahipliği yapar.
* Hanlar sadece konaklama yeri değil, şehrin ekonomik kalbinin attığı komplekslerdi.
* Konaklama (Otel İşlevi): Şehre dışarıdan gelen tüccarlar ve kervanlar için güvenli barınma alanlarıydı. Üst katlar genellikle yolcuların uyuması için ayrılmış odalardan oluşurdu.
* Depolama ve Lojistik: Hanın zemin katındaki geniş odalar ve mahzenler, malların (ipek, baharat, tahıl vb.) güvenle muhafaza edildiği depolardı.
* Ticaret Borsası: Hanlar, toptan ticaretin yapıldığı yerlerdi. Örneğin bir han sadece “pamuk” ticaretine, diğeri “baharat” ticaretine ayrılabilirdi. Tüccarlar mallarını burada sergiler ve pazarlık yaparlardı.
* Hanların mimarisi tamamen güvenlik ve ticaretin akışına göre tasarlanmıştır:
* Hanlar genellikle kare veya dikdörtgen bir avlu etrafında yükselir. Bu avlu, kervanlardaki develerin ve atların yüklerini boşalttığı, tüccarların sosyalleştiği ortak alandır.
* Genellikle zemin katta hayvan barınakları (ahırlar), depolar ve dükkanlar bulunurdu.
* Genellikle üst katlarda yolcuların konakladığı odalar olurdu.
* Avlunun zemini çoğunlukla taş kaplama olurdu. Bu mal taşımasını, yükleme ve boşaltmayı kolaylaştırırdı ve aynı zamanda yerlerin kolay temizlenmesini sağlardı.
* Çoğunlukla hanların tek bir büyük giriş kapısı olurdu. Bu kapı gün batımında kapatılır sabah gün doğumunda açılırdı. Böylece içerideki malların ve insanların güvenliği sağlanırdı.
* Günümüzde Gaziantep hanlarının çoğu şehir turizmine hizmet vermektedirler. Çoğunlukla, kafe, restoran, dinlenme ve eğlence merkezi olarak işlevselliklerini sürdürmektedirler.
* Bazı hanlar da küçük atölyeler ve üretim merkezleri olarak varlıklarını sürdürmektedirler.
Şu anda Gaziantep’te pek çok han var . Ben bunlardan sadece 3 tanesini sizlere aktaracağım.
Prof. Dr. Nusret Çam Hocamızın Türk Kültür Varlıkları Envanteri adlı eserinde tespit ettiği hanların isimlerini aktarıyorum.
* Belediye Hanı – Yapıldığı zamanki adı: Memleket Hanı – Yapım yılı: 1885/86. Yaptıran: Halep Valisi Cemil Beyin emri ile Gaziantep Kaymakamı Rüstem Bey
* Beyazlar Hanı – Yapım yılı: 1909 – Yaptıran: Beyazzade Ahmet Ağa
* Elbeyli Hanı – Büdeyri Han – İnceoğlu Hanı – Yapım yılı: 1900’lü yılların başı – Yaptıran: Bilinmiyor
* Emir Ali Hanı – Eski Adı: Alaüddevle Hanı – Yapım yılı: 1479-1515 arası zamanda – Tamirat ve yenileme: 1748 – Yaptıran: Alaüddevle Bozkurt Bey
* Gümrük Hanı – Detay aşağıda özel bölümde anlatılacaktır.
* Güven Hanı – Yapım yılı: 1906 – Yaptıran: Halepli bir Türk Ailesi – Bideyli Ailesi
* Kumruoğlu Hanı – Kumru Han olarak da bilinir. Yapım yılı: 1875 – 1900 arası – Yaptıran: Tam bilinmiyor ama 3. katı Kumruoğlu Hüseyin Ağa yaptırır.
* Kürkçü Han – Küpçü Han olarak da bilinir. – Yapım yılı: 1890 – Yaptıran: Hanna Kürkçüyan
* Maarif Han – Şıra Hanı olarak da bilinir. – Yapım yılı: 1900’lü yılların başı – Yaptıran: Halkın yardımı ile yapılır. Geliri öğrencilere verileceği için Maarif Han diye adlandırılır.
* Millet Hanı – Detay aşağıda özel bölümde anlatılacaktır.
* Şeker Hanı – Şeker Durdu’nun Hanı – Yapım yılı: 1850 – Yaptıran: Bilinmiyor
* Tuz Hanı – Yapım yılı: 16. yüzyılın sonları, yeniden yapım 18. yüzyıl ortaları – Yaptıran: Bilinmiyor
* Tütün Hanı – Detay aşağıda özel bölümde anlatılacak
* Yeni Han – Detay aşağıda özel bölümde anlatılacak
Kaynak: Gaziantep Türk Kültür varlıkları – Türk Tarih Kurumu Yayınları – Yazar: Prof. Dr. Nusret Çam
Millet Hanı
* Gaziantep’in en büyük ve en görkemli hanlarından biridir. İki katlıdır.
* 1562 yılında Kanuni Sultan Süleyman devrinde yapılır.
* 1868 yılındaki büyük tamirat ve tadilattan sonra dönemin padişahı Abdül Aziz Han’a ithafen Aziziye Hanı adını alır.
* Cumhuriyetten sonra da adı Millet Hanı olarak değiştirilir.
* Han yönetimi zamanla ermeni bir aileye intikal etmiş veya harap halde iken ermeni bir aile tarafından satın alınmış olabilir. Çünkü Hanı 1868 yılında tamir ettiren kişinin ismi Aşçıoğlu Kesbar Kevork olarak belirtilir.
* Hanın kitabesi Arap harfleri ve Ermeni harfleri ile yazılıdır.
* Han Fransızlara karşı yapılan şehir savunması sırasında Millet Hanı hapishane olarak kullanılır.
* Fransızlar ile yapılan şehir savaşında han büyük hasar almış.
* Güneydeki ahır kısmı ve üst kısımların büyük kısmı top gülleleri ile yıkılır, 1950’li yıllarda orijinaline hiç uymayan tamirat yapılır.
* Han şu anki boyutundan biraz daha büyüktür.
* 1985 yılındaki şehir planlaması ve düzenlemesi yapılırken hanın önündeki caddenin genişletilmesi esnasında Millet Hanının şu anki caddenin bulunduğu yerdeki odaları yıkılır.
* Bu odalar şu anki sınırlarından 3,80 metre daha ileriye caddenin bulunduğu yere ulaşır.
* Hanın yol cephesinde iki sıra dükkan vardır. bir sıra dükkan iç avluya bakar, bir sıra dükkan da caddeye bakar.
* 1985 yılındaki düzenlemede şu anki caddenin yerinde olan o zamanki sokağa bakan dükkanlar yıkılır, avluya bakan dükkanlar ise caddeye açılır. Böylece han yeniden cadde ile uyum sağlayan bir işlevselliğe kavuşturulur.
* Bugünkü halde Millet Hanı dıştan dışa yaklaşık 32.00 X 55.00 metrelik bir alan üzerine oturmaktadır.
* Hana doğudaki taç kapıdan girilir. Bu taç kapı da yol yapımı esnasında biraz içeri çekilir. Böylece hana giriş ve çıkışları kontrol eden kontrol görevlileri odası ortadan kaldırılır.
* Hana mal getiren ve konaklayacak tüccarların hayvanları için güney kısımda ahır kısmı varmış. Bu ahırlar da 1950’li yıllardaki çalışmalarda özelliklerini yitirirler.
* Şu an Han içerisinde yöresel yemekler yiyebileceğiniz, akşamları müzikli programlar izleyebileceğiniz cafe – restoran türü bir işletme vardır.
* Han içerisinde yöresel hediyelim eşyalar da satın alınabilir. Yorgunluk anında çay ve kahve molası verilebilir.
Yeni Hanı
* Gaziantep’in büyük ve muhteşem hanlarından birisidir. Halen aktif olarak kullanılmaktadır.
* Tek avlulu, iki katlıdır.
* Yapılış tarihi kesin bilinmez ama 1557 tarihli Ayıntab vakıf kayıtlarında ismi Han-ı Cedid yani Yeni Han olarak geçer. Muhtemelen kanuni döneminde yapılmıştır.
* Yapı malzemesi olarak çoğunlukla Gaziantep binalarında kullanılan küfeki taşı diye adlandırılan beyazımsı, sarımsı, siyah kesme taşlar kullanılır. Bu taşlar işlerken oldukça yumuşaktır. Daha sonra hava ile temas ettikçe sertleşir.
* Hanı yapan ve yaptıran bilinmiyor. Han değişik zamanlarda defalarca tamiratlar görür.
* Bugün han ziyaretçilerine otantik bir hava sunar.
* İçerisinde çay kahve içecek mekanlar ve hediyelik eşya alışveriş yerleri vardır.
* Ayrıca hanın bir kısmı da doğal mağaradır.
* Bakırcılar çarşısı ve kale arasındaki gezintiniz esnasında güzel bir dinlenme yeri olabilir.
* Hanı diğer hanlardan ayıran özelliği ise doğal bir mağarasının olması.
* Kaleoğlu Mağarası olarak adlandırılan alan geçmiş dönemlerde soğukluk, depo olarak kullanılır. Şu anda Cafe ve hediyelik eşya satışları için kullanılıyor.
* Kaleoğlu ismi hanı turizme kazandıran Mehmet Kaleoğlu olduğu için onun ismi verilmiş.
* Bu mağaraya develik de diyorlar Develerin, at ve eşeklerin buraya bağlandığı söylenir.
* Ama bu şu anki görünüme göre bu mümkün görülmüyor, çünkü mağaranın iç mekan yüksekliği maksimum 2 m. civarında. Bir deve için en az 2,5 metrelik bir yükseklik lazım… Belki zemin yeni düzenleme esnasında doldurulmuş olabilir ve bu yükseklik azalmış olabilir.
Gümrük Hanı
* Gümrük Hanı Gaziantep ziyaretçilerinin çok uğradığı mekanlardan birisi.
* Şu anda Yaşayan Müze olarak da biliniyor. Unutulmaya başlamış olan bazı el sanatlarının yaşatılmaya çalışıldığı müze görevini de üslenmiştir.
* Yapının 1873-1878 yılları arasında yapıldığı bilinmektedir.
* Hanı yaptıran Hacı Ömer Efendidir.
* Hanın bugünkü sahibi Abdülhalik Oğlu Hacı Ömer Ağa Vakfı dır.
* Yapı malzemesi olarak sarımtırak renkte küfeki kesme taş kullanılmıştır.
* Üst katta yolcuların konakladıkları odalar vardır.
* Zemin kattaki mekanlar ise ahır ve depo olarak kullanılmıştır.
* Zemin katta sadece giriş cephesinde sokakla bağlantılı kısımda dükkanlar vardır.
* Zemin katta bulunan eyvan kapatılmıştır. Bugün kullanılmamaktadır.
* Yukarıda da belirttiğimiz gibi yaşayan müze olarak hanın içerisinde gümüşçülük, tespihçilik, bakır işleme, kutnu dokuma, yemenicilik, sedefkarlık gibi pek çok dalda usta – çırak ilişkisiyle üretim yapılır.
* İsterseniz bu sanatların nasıl icra edildiğini canlı izleyebilir ve alışveriş yapabilirsiniz.
* Gümrük Hanı denilince akla sıra dışı tatlar ve lezzetler de gelir.
* Hanın avlusunda içilen çift renkli Osmanlı kahvesi içebilirsiniz.
* Bir fincanın yarısı sütlü, yarısı sade (veya farklı aromalı) olacak şekilde, renkleri birbirine karışmadan sunulan bu kahve size farklılıklar yaşatır.
Tütün Hanı
* Gaziantep’in en küçük ama atmosferi en güzel hanlarından birisidir.
* Şu anda çay kahve içilebilecek, sohbet edilebilecek güzel bir mekan oluşturulmuştur.
* Mağara kısmı gençler tarafından tercih edilen sohbet mekanlarındandır.
* Bakırcılar çarşısı ziyaretiniz esnasında Tütün Handa bir çay kahve molası verebilirsiniz.
* Hanın yapılış tarihi bilinmiyor. Muhtemelen 17. yüzyılın sonlarında yapılmış olmalı.
* 1754 tarihli bir mahkeme sicilinde Tütün hanının ismi geçmektedir. Bu da hanın bu tarihten çok önce yapılmış olduğunu gösterir.
* Hanın kim tarafından yaptırıldığı bilinmiyor.
* Han Osmanlı döneminde tütün ticaretinin merkezi konumundadır.
* Hanın kendine ait kuyusu vardır. Ayrıca Osmanlı döneminde Gaziantep’te çok yaygın olan şehre özgü livas ismi ile adlandırılan şehir su sistemi ile bağlantılıdır.
* Han bugün kafe ve restoran olarak kullanımın dışında küçük hediyelik eşyalar da alınabilir.
