Trabzon tarihi özet bilgi
* Karadeniz’in dağlarla deniz arasına sıkışmış bu eski liman kenti, yüzyıllar boyunca Doğu ile Batı arasında uzanan ticaret yollarının son duraklarından birisi olmuştur.
* Mezopotamya ve İran’a kadar ulaşan kervan yolları burada denizle buluşur; tütün, çay, fındık, kereste, balık ürünleri, yağ ve dokumalar Trabzon limanından uzak pazarlara taşınırdı.
* Bugün kentin sokaklarında dolaşırken Komnenos İmparatorluğundan kalan Bizans mirasını, Osmanlı döneminin izlerini ve 19. yüzyıl yapılarının zarif çizgilerini yan yana görmek mümkündür.
* Trabzon’un güzelliği de tam burada saklıdır: Her dönemin kente bıraktığı iz, bir sonrakiyle iç içe geçerek canlı bir tarih manzarası oluşturur.
* Trabzon’un hikâyesi çok eski zamanlarda başlar. Doğal limanı, korunaklı konumu ve iç bölgelere açılan yolları sayesinde burası erken çağlardan itibaren yerleşim için uygun bir merkez konumundadır.
* Kentin Yunan dünyasıyla tanışması MÖ 7. yüzyıla uzanır; Miletos kolonisi Sinope’den gelen yerleşimciler burada yeni bir kent kurarlar.
* Eski adı Trapezunt olan kentin adı için en yaygın açıklama, yerleşimin üzerine kurulduğu masa biçimli kaya platosuna dayanır.
* Yunancada “trapeza” masa anlamına gelir. Gerçekten de kenti taşıyan bu kayalık yükselti, iki yanında derin vadilerle doğal bir kale gibidir.
* Vadilerin sarp ve geçit vermeyen yapısı, Trabzon’a daha ilk çağlardan itibaren güçlü bir savunma üstünlüğü kazandırır.
* Kuzeyde denize açılan bu yerleşim, zamanla dar alanına sığmaz ve doğuya, liman tarafına doğru genişler. Antik çağlarda Daphnous ya da Daphnai adıyla bilinen liman çevresi, kentin ticari hayatının kalbinin attığı yerlerden biri olur.
* Bugün kent merkezi, bir zamanlar kervanların toplandığı Taksim Meydanı çevresinde gelişmiştir.
* Komnenoslar döneminde bu meydan, imparatorluk törenlerine sahne olur. Kaleye uzanan imparator yolu üzerinde önemli bir buluşma noktası hâline gelir.
* MÖ 4. yüzyılın sonlarından itibaren Trabzon, Pontos Krallığı’nın hâkimiyetine girer.
* MÖ 63’te Romalıların VI. Mithridates’e karşı kazandığı zaferden sonra kent Roma yönetimine bağlanır. Bir süre sonra Roma İmparatorluğu’nun kuzeydoğu sınırındaki en önemli ticaret ve savunma merkezlerinden biri hâline gelen Trapezunt, “civitas libera”, yani özgür kent statüsü kazanır.
* 117 – 138 yılları arasında hüküm süren İmparator Hadrianus, Doğu yolculuğu sırasında kenti imar ettirir ve kalenin kuzeyinde bir liman yaptırır.
* 257 yılında Ostrogotların saldırısıyla kent büyük bir yıkıma uğrar.
* 6. yüzyılda İmparator Justinianus surları onartır, su kemeri ve bazı kiliselerle kenti yeniden güçlendirir.
* 1081 yılında Trabzon kısa bir süre Selçuklu hâkimiyetine girer ama Selçuklular burada uzun süre hakimiyetlerini sürdüremezler. Doğu Roma Komutanı ve bölge valisi Thedoras Garbas şehri Selçuklulardan geri alır. Ama kısmen otonom sayılan şehir Selçuklulara vergi ödemek zorunda kalır.
* Latinlerin 1204 yılında Bizans Başkenti Konstantinopalis (İstanbul) işgalinin ardından Trabzon’da Alexios ve David Komnenos tarafından Trabzon Rum İmparatorluğu kurulur ve kent kurulan imparatorluğun başkenti olur.
* Kurulan bu yeni devlet bazı zamanlarda Selçuklular ve Moğollar karşısında bağımlı bir konuma düşse de Trabzon bu dönemde görkemli yapılar, canlı pazarlar ve uluslararası ilişkilerle zenginleşir.
* Doğudan gelen kervanların mallarını deniz yolu ile batıya ulaştırabilmeleri için en uygun konumda olan Trabzon Cenevizli ve Venedikli tüccarların iştahlarını kabartır ve her iki grup da Trabzon Rum İmparatorluğu ile anlaşmalar yaparak bölgede ticaret kolonileri kurarlar.
* Komnenos İmparatorluğu 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından Osmanlı topraklarına katılır. Fatih’in kenti alışıyla birlikte Trabzon’da yeni bir dönem başlar. Eski imparatorluk ailesi ve ileri gelenler İstanbul’a gönderilir. Kentin nüfus yapısı ve toplumsal düzeni önemli ölçüde değişir.
* Osmanlı döneminde Trabzon devletçe ilgi gören şehirlerden birisi olur.
* Fetihten hemen sonra Şehir yönetimi denizcilikten de anlayan Gelibolu Sancakbeyi Kazım Bey’e verilir. Daha sonra Trabzon da Amasya, Manisa gibi şehzadelerce yönetilen şehirlerden olur. 1470 yılında Fatih’in torunu 2. Beyazıt’ın 7 yaşındaki oğlu Şehzade Abdullah şehre yönetici olarak atanır. 7 yaşındaki çocuk şehri nasıl yönetir demeyin. Osmanlıda şehzadeler çocuk yaşta yönetime gelirler. Yanlarındaki lalaları/öğretmenleri onları yönetim konusunda da eğitirlerdi. Böylece şehzade yönetimi yaşayarak öğrenirdi. Bu gelenek 1. Ahmet’ten sonra bırakıldığından dolayı daha sonraları yetenekli veya cesaretli sultanların sayısı oldukça azalır.
* 19. yüzyıla kadar Trabzon’un asıl gücü deniz ticaretindendir. 20. yüzyıla kadar kente ulaşım ya güneyden gelen kervan yolları ile ya da deniz yolu ile mümkündür. Eski kervan yolları zaman zaman onarılsa da kentin ufku hep denize dönük olarak kalır. Kentteki canlı ticaret ortamı Ermeni ve Rum tüccarları da Trabzon’a çeker.
* Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında kentin çok kültürlü yapısı büyük ölçüde değişir.
* Trabzon ve çevresinde 1916-1918 yılları arasında yaklaşık iki yıl süren Rus işgali yaşanır.
* 18 Nisan 1946 yılında Ruslar şehri ele geçirirler. Rus işgali resmen başlar. Şehri terk etmeye gücü yeten halkın büyük kısmı batıya ve güneye doğru kaçarlar. Ama bölgedeki Rum çetelerin desteği ile Ruslar kaçan halka büyük katliamlar yaparlar.
* Trabzon’da Rum Metropoliti Hrisantos başkanlığında ağırlığı Rumlardan oluşan yeni bir belediye meclisi oluşturulur. Hrisantos ve arkadaşları Rusların desteği ile bölgede bir Pontus cumhuriyeti kurma hayaline kapılır.
* Yaklaşık 2 yıl Rus işgali altında kalan Trabzon 24 Şubat 1918 tarihinde Türk Kafkas Cephesi Komutanlığı ordularınca kurtarıldı. Şehir özgürlüğüne kavuşur. Şehirdeki bölgedeki Rum nüfus 1924 nüfus mübadelesi ile Yunanistan’a gönderilir. (Mübadelede Yunanistan’daki Türkler ile Türkiye’deki Rumlar karşılıklı olarak yer değiştirmişlerdir.)
* Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra bölgede yeniden yapılanma başlar. Limanın geliştirilmesi, Orta Anadolu’ya uzanan yolların ve Karadeniz boyunca uzanan sahil yolunun açılması ve iyileştirilmesiyle Trabzon bir kez daha bölgenin önemli kentlerinden birisi konumuna gelir.
* Bugün Trabzon’u gezerken, denizden kaleye, eski kiliselerden Osmanlı camilerine kadar her adımda bu uzun ve katmanlı tarihin izleriyle karşılaşılır.
Yararlanılan kaynaklar:
1. Türkiye’nin Turizm değerleri 5. cilt
Yazar: Heyet tarafından hazırlanmıştır
Yayın evi: Kültür ve Turizm Bakanlığı yayınları,
2. Türkiye’deki Tarihsel Adlar
Yazar Prof. Dr. Bilge Umar
Yayın evi: İnkılap Kitabevi
ISBN: 975-10-0539-6
3. Ost Türkei: Völker und Kulturen zwischen Taurus und Ararat
Yazar: Prof. Dr. Volker Eid
Yayınevi: DuMont Verlag,
Baskı: DuMond Buchverlag / Köln1990
4. Trabzon Tarihi (Fetihten kurtuluşa kadar)
Yazar: Mahmut Goloğlu
Yayınevi: Serander Yayınları
Baskı: Eser Ofset Trabzon, 2013
ISBN: 978-975-94238-6-5
5. Karadeniz Kıyı Kentleri Tarihi
Yazar: Prof. Dr. Feridun M. Emecan
Yayınevi: Turkuvaz Kitap
Baskı: Turkuvaz Haberleşme ve Yayıncılık A.Ş., İstanbul 2020
ISBN: 978-605-7717-53-5
6. Trabzon Merkez ve İlçelerindeki Önemli Tarihi Yapılar
Yazar: Prof. Dr. Haşim Karpuz
Yayınevi: Türk Tarih Kurumu Yayınları
Baskı: Klasmete Matbaacılık Ankara, 2018
ISBN: 978-975-16-3485-3
