Trabzon Ortahisar Fatih Camisi

Ortahisar Camii / Fatih Camii – Altın Başlı Meryem Ana Katedrali 
* Ortahisar’ın kalbinde yükselen bu görkemli yapı, Trabzon’un Bizans’tan Osmanlı’ya uzanan çok katmanlı tarihini en iyi anlatan duraklardan biridir. 
* Bugün Fatih Camii olarak bilinen yapı, geçmişte Altın Başlı Meryem Ana’ya adanmış bir katedraldi. “Panaghia Chrysokephalos” adı kilisede saklanan ve halesi altınla bezeli Meryem ikonundan gelir.
* Burada ilk Meryem kilisesi, 4. yüzyılda 335-337 yılları arası İmparator Konstantin’in yeğeni Hannibalianus tarafından yaptırılır. 
* Burada eski bir pagan tapınağı vardır. Bu tapınak yıktırılarak yerine kilise yaptırılır.
* Komnenoslar döneminde burası yalnızca bir ibadet mekânı değil, aynı zamanda imparatorluğun ruhani ve siyasi merkezlerinden biridir.  
* Metropolitlik katedrali olarak kullanılır.
* Ayasofya gibi burası da Trabzon İmparatorlarının taç giyme ve defin törenlerine ev sahipliği yapar.
* Binanın içerisine girildiğinde kemerlerin kubbeye doğru yükselişi, beşik tonozların güçlü çizgileri ve geniş mekân etkisi ziyaretçiyi hemen etkiler.
* Ortahisar Camii’nin bugünkü görünümüne ulaşması uzun bir mimari sürecin sonucudur.
* 4. yüzyılda inşa edilen kilise 10. yüzyıla ait bir piskoposluk kilisesine dönüştürülür.
* 13. yüzyılın başlarında yapı üç nefli bir bazilika olarak yeniden inşa edilir.
* Bu bazilikanın dıştan beş cepheli, içten yuvarlak ve üç pencereli ana apsisi vardır. Batıdaki narteks günümüze kadar ulaşmış; yan neflerin üzerinde ise bir zamanlar galeriler yer almıştır.
(Narteks, eski kiliselerde ana ibadet mekânına geçmeden önce girilen kapalı giriş bölümüdür.) 
* Şehrin 1228’de Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad döneminde gerçekleştirilen kuşatmadan kurtuluşu, İmparator Andronikos I. Gidon tarafından Altın Başlı Meryem Ana’nın himayesine bağlanır. Bu nedenle kilise büyük bir özenle süslenir.
* 14. yüzyılın ortalarına gelindiğinde yapı büyük bir değişim geçirir. Bazilika planı, haç planlı kubbeli bir yapıya dönüştürülür.
* Yapının haç biçimini oluşturan yan kolların bulunduğu bölümde bazı taşıyıcı ayaklar kaldırılır, merkezdeki ayaklar güçlendirilir ve pandantifler üzerine oturan yüksek kasnaklı, on iki kenarlı kubbe eklenir. Böylece mekân hem daha anıtsal hem de daha ferah bir karakter kazanır. 
* Bu dönemde narteksin önüne bir eksonarteks eklenir.
Antik sütunlarıyla dikkat çeken kuzey revakı yapılır; muhtemelen güneyde de benzer bir revak olmalı. Güneyde olması gereken revak yapı camiye çevrilirken kıbleye doğru mihrap düzenlemesi esnasında ortadan kaldırılmış olabilir.  
Kuzey revakının yanlarına iki oda eklenmiş, yan apsis ise daha geç bir dönemde yapıya katılmıştır.
* 1461’de Trabzon’un Osmanlı hakimiyetine girmesinden sonra yapı merkez cami olarak kullanılmaya başlanır.
* Ortahisar Camisi taşlarında Bizans’ın ihtişamını, mekânında Osmanlı’nın sürekliliğini taşıyan sessiz ama etkileyici bir tarih tanığı olarak sizlerin ziyaretini bekler.

Narteks ve Eksonarteks:
Narteks: Eski kiliselerde ana ibadet mekânına geçmeden önce girilen kapalı giriş bölümüdür. Bunu, ziyaretçiyi dış dünyanın kalabalığından alıp yapının kutsal atmosferine hazırlayan bir ön mekan gibi düşünebiliriz.
Eksonarteks: Narteksin önünde yer alan ikinci giriş bölümü, yani daha dıştaki karşılama alanıdır. Ortahisar Camii’nde bu iki bölüm, yapının zaman içinde nasıl büyüdüğünü ve daha görkemli bir giriş düzenine kavuştuğunu gösteren önemli mimari izlerdir.
Nef – Revak – Pandantif – Kasnak:
Nef: (Nef / sahın: Yapılarda sütunlarla veya ayaklar ile birbirinden ayrılmış uzunlamasına mekanlara nef / sahın denir).  
Revak: Yapının önünde ya da yanında uzanan, sütunlar ve kemerlerle taşınan yarı açık geçiş bölümüdür. Bir bakıma ziyaretçiyi yapıya hazırlayan gölgeli bir geçiş alanı gibidir.
Pandantif : Kare ya da çokgen bir mekânın üzerine kubbe oturtmayı sağlayan kıvrımlı geçiş unsurudur. Kubbenin köşelerde yumuşakça yükselmesini sağlayarak yapıya hem mühendislik hem de estetik açıdan zarif bir çözüm kazandırır.
Kasnak: Genelde kubbelerde kullanılır. Gövde ile kubbe arasında geçişi sağlayan çokgen veya yuvarlak kaideye kasnak denir.